Maar wat wist ik nou? Ik had geen Ierse schrijvers gelezen – die twintig pagina’s Wilde waren voordat ik dit opschreef eigenlijk niet het vernoemen waard. Ik kende een flauwe B-film over een lottowinnaar in een nietszeggend Iers dorp. En Braveheart, maar dat was in Schotland en het handjevol Ieren speelden slechts een bijrol. Muziek dan? Tja, U2, maar is dat dan echt Iers? En verder dan een Irish Pub in Amsterdam was ik nog niet geweest. Ik wist… niets.

En dat laatste werd bevestigd, want de waarheid was anders, gecompliceerder, rijker, moderner en dieper dan mijn platte beeld. Vanaf de eerste stap aan wal was Ierland een boeiend land. Het trok zich op uit de krochten van mijn onjuiste beeld, het kleurde zich in tot een schilderachtig geheel. Het interesseerde mij en spreekt nog tot mijn verbeelding.

In twee weken ben ik rond het eiland gereisd. Te kort, natuurlijk. Veel gemist, vanzelfsprekend. Geen diepte maar toch meer dan een oppervlakkige verkenning – daar zorgt het reliëf wel voor. Want toch heb ik het idee een beeld te hebben van Ierland, een beeld dat kan kloppen in een van de vele waarheden in het bestaan. Een beeld dat ik overigens niet wil opdringen, maar delen. Na Ierland en vooral Noord-Ierland bleek eens temeer dat er teveel opgedrongen wordt.

Na de landing en een verblijf van een paar dagen in het snelle Dublin ben ik per bus zuidwaarts getrokken, met als eerste stop het middeleeuwse Kilkenny. Na Kilkenny viel mijn oog op de tweede stad van Ierland en belangrijkste havenstad Cork. Via Cork vervolgde ik mijn reis door een wilder groeiend landschap naar Killarney in de zuidwestpunt van het eiland. Een geweldige fietstocht later bracht de bus me naar Galway aan de westkust, gevolgd door een lange reis naar Derry (volgens sommigen Londonderry) in Noord-Ierland. Via een magnifieke treinreis en de noordkust van Noord-Ierland arriveerde ik in Belfast, waarna ik weer doorreisde naar Dublin, de plek van aankomst en bestemming, waarbij ik ook Howth bezocht, een vissersdorp aan de Ierse zee.

Met de klok mee: door en over het eiland dat gedeeld is in twee staten. Enerzijds een vrijgevochten maar ingetogen staat waar het de vraag is of de nieuwe voorspoed heeft geleid tot het nagestreefde geluk. Anderzijds een staat waar de doofpot een machtsmiddel is terwijl Queen Mom wrang glimlachend haar handen over haar schoot heeft gekruist.
Voordat ik -na het herlezen van de laatstgepende zin- verval in politieke bestokingen neem ik je graag mee op mijn avontuurlijke reis door Ierland en Noord-Ierland. Met de klok mee, zowel in geografische als emotionele, in historische en politieke zin. Met de klok mee, om weer bij het begin uit te komen. Zoals dat vaker geschiedt bij reizen.

Dublin – onverwacht bruisende metropool
Dublin, een stad met een dozijn bruggen over een gekanaliseerde rivier. Bruggen die haastig overgestoken worden door een onaflatende stroom voetgangers. Men is snel hier, loopt anderhalf keer de snelheid van een continentaal als ik. Het arbeidende baksteennoorden, inmiddels opgehangen aan de bedrijvige O’Connell Street, is kantorendistrict geworden. Veel coffee-to-go-winkeltjes, koffie krant muffin appeltaart. Transactie en weer door. Hier wordt voortbewogen in gezwinde spoed, maar gestresst is het niet. Gedreven jongemannen in driedelig pak met hippe platte kapsels en kringen onder hun ogen. Bleke vrouwen in lange strakke rokken. Hier wordt gewerkt, geld verdiend. Iedereen steekt de drukke straten over terwijl het autoverkeer groen heeft. Kansen pakken, niet afwachten, snelheid inschatten en een sprintje trekken. Heeft Ierland daarom zo’n geweldige groei doorgemaakt?
Behalve snel is Dublin opvallend vriendelijk. Buschauffeurs die jou als toerist graag de weg wijzen, winkelbedienden die jou hartelijk groeten, ambtenaren die behulpzaam zijn en geen standaardtekst opdreunen, barpersoneel dat jou verwelkomt – zelfs het barpersoneel in het door toeristen overwhelmde Temple Bar blijft vriendelijk. Groeten en beleefdheidsvormen die op het continent al lang in onbruik geraakt zijn.

Ik raak aan de praat met Marilyn. We zitten in The Bleeding Horse, een pub tegenover het hostel waarvan zij de eigenaresse is. Een mooie kroeg, rijkversierd. Buiten het centrum, maar met een rijke historie, en het schijnt dat de schrijvers en drinkebroers James Joyce en Brendan Behan hier ook kwamen.
Ierland is erg veranderd, zegt Marilyn. Vroeger waren de pubs om dit tijdstip, in de late middag en het begin van de avond, overvol. Mensen die na hun werk een pint gingen drinken, jond oud arm rijk – het was een onderdeel van de Ierse cultuur. Het kostte ook niet veel. En nu? Nu is het niets meer. De prijzen zijn omhoog geschoten, ook in de pubs. Het land boomde zogenaamd, tot een paar jaar terug, maar men kan het niet meer betalen. De pubs zijn leeg. De mensen gaan nog wel uit, maar dan laat op de avond als ze eerst thuis met vrienden voldoende hebben ingedronken. Rond middernacht lopen de pubs vol, men drinkt een paar pints en dan is het voorbij. De Ierse cultuur iets aangedaan.

Ik kende het moderne verhaal van Ierland verder niet. Voor mij was Ierland enerzijds nog een woest eiland met kronkelwegen en een bende brassende bewoners, vrijgevochten individuen die toch eensgezind zijn. En anderzijds was Ierland, voor mij, het bruisende maar volgens ingewijden sissende Dublin.
Dublin, in het Iers bekend als Baile Átha Cliath en opgetrokken uit de zwarte moerassen, is een moderne stad waar de geschiedenis nog zichtbaar is. Waar snelheid en vriendelijkheid hand in hand gaan. Waar (in mijn ogen nog steeds) de pubs altijd klandizie hebben, en waar de straten altijd vol zijn. Met het historische rijkdom van Dublin Castle, het religieuze van de kathedraal van Saint Patrick, het universitaire van Trinity College, het culturele van Temple Bar en de Guinness brouwerij (met de geweldige tekst “there’s poetry in a pint of Guinness”), het bestuurlijke van de ontelbare Anglicaans aandoende gebouwen. Met geelblauwe dubbeldekkers die als slanke dames door de straten glijden. De nieuwerwetse economie gedreven door deli’s, Indische winkels dag en nacht. Pakje Lucky’s 9 euro. De wijken verspreid met Georgiaanse architectuur, hoge baksteengebouwen met verhoogde entrees en ontelbare schoorstenen (voor elk vertrek een?) die mij doen denken aan Londen. Parken als Stephens’ Green en Merions’ Square.
Dublin was voor mij ook het Writers’ Museum met Ierland’s groten: de melancholisch zoekende James Joyce, die in zijn oorden van ballingschap vooral over Dublin schreef, de ijdele Oscar Wilde, de ijverige George Bernard Shaw en Samuell Beckett (kwam van hem niet dat boek dat alleen om zijn titel “Dream of fair to middling women” al geprezen kan worden?), de rauwe Brenhan Behan en JP Donleavy, de avontuurlijke Jonathan Swift, de wijze WB Yeats, en dan Seamus Heaney, en vele, vele anderen. Ierland is goede grond gebleken voor literairen en andere kunstzinnigen en Dublin is de vanzelfsprekende marktplaats..

In een pub aan Camden Street, ergens in het zuiden van Dublin en niet ver van The Bleeding Horse, reclameert een man dat hij vandaag dertig jaar getrouwd is met zijn lieve lieve vrouw. Hij zingt luid mee met de livemuziek, drinkt zijn Guinness en volgt alles wat in onze begrensde wereld gedaan wordt. Hij herhaalt wat hij gezegd heeft. De zanger (met gitaar) stelt vervolgens de vraag waarom de beste man vandaag niet bij zijn lieve lieve vrouw is. Geen antwoord. Luid gelach. Meer muziek, meer drank.
Marilyn nodigde me nog uit voor een feest de dag erop. Ik vertelde haar dat ik nog veel te doen had – binnen anderhalve week wilde ik nog door Ierland en Noord-Ierland. Ze begreep me goed, maar verzocht me toch te blijven, er kwam een leuk feest aan en iedereen keek ernaar uit en ik moest ook komen. En Dublin was beter dan alle doelen die ik voor ogen had.
De volgende ochtend vertrok ik richting Kilkenny.

Ierse dorpen onderweg
Een paar uur met de bus door het binnenland van Ierland. De snelwegen rond Dublin gingen over in smalle geelomlijnde provinciale wegen waar het verkeer toch met hoge snelheid overheen stuift. De wegen lopen van dorp tot dorp, waarvan sommige uit niet meer dan een klutsje huizen bestaan.
De dorpen die we passeerden bleken veel van hetzelfde te zijn, op een zelfde manier opgebouwd: ten eerste het centrum met aaneengebouwde panden, bontgekleurd en ingericht met pubs en winkeltjes. Smalle straten en stegen. Een prettig samenraapsel van stijlen en kleuren, kleinschaligheid en functiemenging.
Dan, ten tweede, de woonwijken rondom het centrum, zoals ze tot een paar decennia geleden het land nog karakteriseerden: grauwe arbeidershutten, grijs, grijs, grijs, aaneengekoekte tochtige woningen uit de magere jaren, grijs. Nu delen dichtgetimmerd, in onbruik geraakt.
Vervolgens, ten derde, in de dorpsrand of juist buiten het dorp, een rij vrijstaande villa’s aan de hoofdweg. Ruime tuinen, brede oprijlanen voor vaders auto. De huizen breder dan hoog, waarschijnlijk gebouwd in de tijd dat het Ierland goed ging aan het einde van de twintigste eeuw.
Bij grotere dorpen of kleine steden is ook een planmatige woningbouw tot stand gekomen, vergelijkbaar met de VINEX in Nederland: woningen op elkaar georiënteerd, van eenzelfde architectuur, meestal een eindje van de hoofdweg af. Estates met leuke vijverpartijen of groengeschoren heuveltjes.
Je begrijpt dat de Ierse dorpen mij een triest gevoel gaven. Waar is die flair, die eigenheid? Het is minder pittoresk dan ik me had voorgesteld. Ook Ierland voelt de tand des tijds en de invoering van geld en de daarmee gepaard gaande smakeloosheid.

Kilkenny – met als lichtpuntje de Father met de oude knieën
Kilkenny bleek een mistroostige provinciestad waar de jeugd zich in de weekenden genadeloos bezuipt en misdraagt. De hostels waren dat weekend vol, omdat er een of ander jaarlijks evenement gaande was. Ik moest daarom uitwijken naar een café annex hotel aan Troy’s Gate. De zoon des huizes heette me welkom, bood me een kamer aan, tapte me een Guinness en gaf me wat interessante anekdotes mee over Kilkenny en de rest van Ierland. Zijn advies was: “Stick to the coast, if you’re travelling in Ireland, stick to the coast”. Hij had in Dublin gestudeerd, maar was weer terug bij zijn ouders om minder geld uit te geven.
‘s Avonds zat een groep middelbaren in de mooi aangeklede bar te wachten op hun kroost dat in het discozaaltje achterin tekeer ging. Soms kwamen de tieners naar de bar om sigaretten te halen. De ouders zeiden niet veel. Het bleek een zielig schouwspel met als thema een klassieke generatiekloof. Boven de pub had ik een luxe ruime kamer en, de volgende morgen, een klassiek Iers ontbijt met spek, bloedworst, lever, eieren, tomaat en slappe koffie.
Tijd om in Kilkenny te gaan kijken. Het was een aardig stadje om te zien: twee hoofdstraten met stegen er dwars op, zoals het in de middeleeuwen al was. Eén straat is voor de cafés, de andere voor de winkels. In de lege stegen achter de drukke hoofdstraten woont het volk. Jongeren dansen van pub naar pub. Ik probeer wat lokale bieren in een van de vele middeleeuwse pubs. Vervolgens loop ik richting het kasteel, dat de heer moest beschermen en als het uitkwam ook het volk moest behoeden van boze bedoelingen. Een knap kasteel, fors en statig aan de oevers van de kronkelige Nore. Een ruime tuin eromheen, nu ingericht als openbaar park. Een schoolreisje bezet de zoden.
Een pub aan de hoofdstraat, er is livemuziek. Een goeie band die ook verzoeknummers speelt. Een vrouw die alle mannen aanklampt; twee lesbiennes die op de dansvloer klef doen; ontelbare eenzame mannen die teveel drinken; een paar losgeslagen, rijpe vrouwen ook hoofden van anderen op hol brengen. Een gezellig, maar achteraf bezien ook triest tafereel van mensen die niet weten wat ze willen of kunnen doen met hun leven.
Naar buiten dan, de frisse lucht in. Ik loop over The Parade, een plein naast het kasteel. Een man zit in zijn klapstoel, aanschouwt het leven op straat, mompelt wat. Ik stel me aan hem voor en vraag of ik naast hem mag plaatsnemen. Dat mag ik, zegt de man opgewekt. Hij heet Father Michael en steekt een geweldig verhaal af.
Over Ierland, het katholicisme, de economie, ethiek, zijn werk, liefde, eenzaamheid. Over zijn missiewerk in Afrika waar hij als alleskunner ontvangen werd. Over de eigenlijke zin van het bestaan. Een weldoordacht en zorgvuldig geformuleerd verhaal. Modern voor zo’n oude man, geestig. Hij sprak als mens en het inspireerde me om dingen juist te doen. Om geen verkeerde dingen te doen. Ik dacht aan mijn lief en ging akkoord.
Uiteindelijk spraken we anderhalf, twee uur. Ik kon door blijven praten, en vooral luisteren, maar hij stapte op. Moest de volgende dag weer vroeg werken. Hij probeerde op te staan uit zijn klapstoel, maar zijn knieën werkten niet mee. Versleten. De rek eruit. Hij zei er nog iets luchtigs over. Father Michael klopte zijn pijp uit en verdween met knarsende knieën van het plein in Kilkenny.
In Troy’s Gate was niet veel aan de gang. Ging in een hoekje zitten, dronk een Guinness en dacht aan wat Father Michael had verteld. Tevreden ging ik ter sponde.

Later volgt meer.

Met de Kiez wordt hier het oosten van de wijk Kreuzberg bedoeld, de buurt rondom de (oefen uw tong) Schlesische Strasse, Falckensteinstrasse en Wrangelstrasse. De plek die vóór de hereniging van de twee Duitslanden en Berlijnen bekend stond als links-anarchistisch buitenbeentje van het rechtse Westen wordt heden ten dage overspoeld door zuchtige Europese jongeren. Vroeger een marginale buurt, tegen de Muur aangeschurkt, op een plek die beschouwd kon worden als het afvoerputje van het zo kapitalistische en dus Rijke Westen. En nog steeds is deze buurt de hotspot van de inmiddels traditionele 1 mei-gevechten tussen links en het gezag.

Falckensteinstrasse

We leven nu ruim twintig jaar na de hereniging der Duitslanden en Berlijnen. Het oostelijke deel van Kreuzberg is hip en in zwang. Er zijn zeer veel jonge volwassenen, waarvan een groot deel kroostrijk, en zeer weinig ouderen. Het straatbeeld vult zich met mensen die toffe hippy- of hypermoderne kinderwagens voortduwen of hun spruiten in moderne buikzakken dragen. De kosmopolieten hebben zich een gezamenlijke stijl aangemeten: retro trainingsjacks en oude sneakers, capuchontruien, donkere jassen, strakke broeken en als het koud is een arafatsjaal. Ze besteden niet teveel aandacht aan het kapsel. Zelfs innerlijk lijken ze grote overeenkomsten te vertonen.
Kreuzberg is dat wat Prenzlauer Berg in de jaren direct voor en direct na de millenniumswisseling was. Prenzlauer Berg is de wijk die als schoolvoorbeeld van ‘gentrification’ wordt aangemerkt. Terwijl Prenzlberg haar top heeft bereikt en dus slechts neerwaarts kan gaan, is de gentrificatie in Kreuzberg-Ost nog stijgende. Is deze buurt ook gedoemd neerwaarts te gaan?
Gentrificatie in Berlijn komt op het volgende neer: in de arbeiderswijken in de schil rondom Berlin-Mitte trekken jonge en opgeleide maar nog niet zo rijke nieuwelingen in de goedkope woningen en tezamen met de buitenlanders, kunstenaars en vastberaden anarchisten vormen zij een alternatief milieu. Dit spontane, grootstedelijke milieu trekt meer jonge alternatieve inborsten aan. Er ontstaat een mix van vrijgevochten personen die ongeveer hetzelfde doel hebben: gelukkig zijn, jezelf ontplooien en een leuk bestaan opbouwen. En dat het liefst in een buurt waar de mensen gelijkgezind zijn en waar je hen kent. Geen conservatief of anoniem gedoe, maar vrijheid en buurtbinding.
De idylle is van korte duur. De alternatieve omgeving trekt investeringen aan die veel kapot maken. Er komen ecobars, met bijvoorbeeld sinaasappelwortelsap op het menu, en sjieke eethuisjes, trendy tweedehandswinkels. Het trendy drukt zich uit in de prijs: gedragen sportschoenen worden aangeboden voor zestig euro. Oude fabrieksterreinen zijn omgetoverd in hippe uitgaansoorden. Wereldwijde ketens vestigen zich in de buurten waar de lonen stijgen. Kraakpanden worden opgeruimd. Huizen worden opgeknapt en de huren worden door de huisbazen opgeschroefd, omdat er mensen zijn die het willen en kunnen betalen. Kleine zelfstandigen pakken onder druk van de stijgende prijzen hun biezen. De links-anarchistische inwoner van Kreuzberg voelt zich genaaid, evenals de arbeider in de vroegere socialistische heilstaat van Prenzlauer Berg en Friedrichshain. Hebben zij hier nu dertig jaar gewoond om uiteindelijk door yuppies en hun meegebrachte prijsgentrificatie weggestuurd te worden?

De Subway’s was geen lang leven beschoren

De Subway’s werd nog geweerd door luid protest van de inmiddels gevestigde kosmopoliet van de Kiez, een gebeurtenis die hun veel vertrouwen gaf in hun ‘zijn’ en in de toekomst van hun buurt waarmee ze uiteindelijk hun toekomst en ontplooiing bedoelen.
Ze plakken stickers op lantaarnpalen met de tekst “anti-gentrification”. Maar intussen gaat de werkelijkheid genadeloos door. Want natuurlijk kon het vreemdelingenverkeer niet uitblijven. Het oosten van Kreuzberg is namelijk een alternatief milieu met enerzijds jonge, mooie, succesvolle mensen en anderzijds een oudere garde met een hardnekkige schijt aan alles-mentaliteit in drukke stedelijke straten, met leuke winkeltjes, de beste döner, met zeer lage prijzen voor internationaal voedsel en drank, aan het water, aan de oude Muur, met goede openbaar vervoersverbindingen, buiten het strakke, nieuwgebouwde en opgepompte Mitte, binnen de klassieke arbeidersschil waar nog relatief veel Altbauwohnungen staan. Sfeer.

Afgezien van (ja okay, en mede dankzij) het toerisme schieten prijzen omhoog. Buurtbewoners kunnen hun huur niet meer betalen, moeten verhuizen naar armere buurten in het grote Kreuzberg of naar Neuköln, of zelfs naar het trieste oosten. Hetgeen een jammerlijk verhaal is, natuurlijk. Je vertrouwde haard moeten verlaten omdat er een beweging dominanter is dan jouw vastberadenheid.
Maar geef toe: wij stervelingen leven sinds eeuwen in een wereld leven waar bezit en prospectie de diepere lijnen trekken. Als huurder sta je zwak, dat weet je. Als uitkeringontvanger ook. Zeik dan ook niet als de buurt na vijftig jaar armoede eindelijk opknapt.
De verf- en behangwinkel is opgedoekt, en menige Ureinwohner wijt dat aan de gekomen toeristen en de huisbezitters die natuurlijk verdomde kapitalisten zijn en er een slaatje uit willen slaan. Men vergeet daarbij dat men zelf in die paar jaren dat men in deze buurt woont ook geen verf of behang is gaan halen bij die oude zelfstandige. Bovendien vergeet men dat men zelf bij een huisbezit ook zou inspringen op de langverwachte goeie tijd. Want als je dat niet doet, ben je vrij dom. Maar als je het doet, ben je smerig rechts en een kapitalistisch Schwein.

Ik zit in een ruim vierkamerappartement aan de Falckensteinstrasse en hoor het relaas van een jonge vader die sinds zeven jaar in de Kiez woont, een mooie lieve vrouw heeft en sinds een half jaar ook een mooi lief kindje, tussendoor voor een internationaal platenlabel werkt en de hele verandering in de Kiez of buurt op de voet volgt. Hij zeurt over de verloren verfwinkel, de geweerde keten, de hoeveelheid glas op de stoepen, de last die bewoners dragen.
Natuurlijk vraag ik hem of hij zelf verf of behang heeft gekocht in die verloren winkel, en natuurlijk vraag ik hem waarom het zo erg zou zijn dat een ketenbroodjeszaak zich in de buurt vestigt. Neen, hij heeft verf noch behang gekocht, maar hij kent wél mensen die er járen verf én behang hadden gekocht, en dat het een begrip was in de buurt ook al ging hij en velen met hem er niet heen – uiteindelijk gingen er zo weinig mensen heen dat de arme man in 2010 de winkel met een overmaat aan jaren ’80-behang sloot. En neen, het zou an sich niet zo erg zijn dat er een broodjeszaak van een keten komt, maar het gaat hem om het principe. Dat die kapitalistische zwijnen buitenblijven. Dat ze als ingetrokken Ureinwohner ook iets te zeggen hadden.
Lul. Ach wat heb ik het schijt aan dit denken. Wat zeg ik? Het vliegend schijt aan dit denken. Wat word ik moe van deze zogenaamd rechtvaardige doch ongebaseerde anti-instelling omwille van een begrip in de buurt en een principe. Van die zure nostalgie.
Wat mij vooral bevreemdt is de naïviteit van de mensen die zich verzetten tegen de verbetering van hun buurt, de veryupping en het opkomende toerisme. Want waren de ingrediënten een paar jaar geleden niet al daar? En vanwaar het trotse buurtgevoel van de verenigde bewoners, hetgeen zich uit in minachtende blikken “wij trekken ons niets van je aan, wij wonen hier, dit is onze Kiez”. Vaar je daar beter bij? Het gevoel beklijft me dat hij zelf een yup is.
Jammer dat uw heiligdom wordt betreden door vreemdelingen; dat uw heilstaatje bezocht wordt door mensen van buiten. Terwijl dat dat juist de kracht is geweest van Kreuzberg. En van andere buurten in Berlijn. De kracht van Berlijn lijkt mij de beweging!

Afluistercentrale op de Teufelsberg
Ook op de Teufelsberg bespeur ik een wroeging bij mensen die iets ontdekt hebben toen het nog onontgonnen was, terwijl er nu tig mensen van heinde en verre komen om de attractie te zien.
Een groepje studenten staat aan de voet van de afluistercentrale belangrijk te doen met tekeningen en velerlei berekeningen. Op de geïnteresseerde vraag waar zij mee bezig zijn (als ijsbreker voor een leuk gesprek) krijgen we een bot antwoord. Dat we er niks mee te maken hebben. Ras vouwen de ietwat elitaire studenten de papieren in elkaar. Daar moeten belangrijke dingen op hebben gestaan.
De afluistercentrale is een van de vele artefacten in Berlijn. Tijdens de Koude Oorlog bouwden de Amerikanen een hypergevoelige geluidtechnologie op een aantal kunstmatige bergen in het Grunewald. De bergen zijn vanaf het einde de tweede wereldoorlog tot stand gekomen na het puinruimen in de stad. De onbruikbare bombardementresten werden opgestapeld; huizen en haarden werden weggestopt. In 1972 was de klus geklaard en werd er zand overheen gekiept, bomen op geplant. Nu lopen er mensen over het magere gras, vele van hen vliegerend omdat de wind sterk is op deze hoogte.

Het afluisterstation op de Teufelsberg

Op deze hooggelegen plek werd het ganse Oosten afgeluisterd. Na die Wende en het sussen van de Koude Oorlog hadden de Amerikanen en Britten niets meer af te luisteren en vertrokken zij. De stad verkocht de grond aan een projectontwikkelaar met grootse plannen. Er moesten musea, een universiteit en een dure woonwijk komen. De plannen stuitten op hevig verzet van milieubewegingen, waardoor er uiteindelijk niets uitgevoerd werd.
Nu is de voormalige Abhöranlage in verval, gevandaliseerd en begraffitieerd. Overal ligt glas. Fotografen en dichters zoeken naar aanknopingspunten. Studenten verrichten een belangrijke studie. Schoolklasjes brengen een bliksembezoek. Muziekmakers klimmen tot in de hoogste bol om op alternatieve manieren muziek te maken. Ramptoeristen rusten uit.
Wij stappen op onze fiets en vervolgen onze tocht.

Een kennismaking met Geocaching
Halverwege de berg naar beneden houden we aan. Lydia vertelt me over Geocaching: een spel waarin je met een GPS-systeem overal ter wereld zogenoemde caches kunt vinden en loggen. Spoorzoekertje, zeg maar, op een moderne leest geschoeid. Lydia weet zo’n cache te liggen in het bos dat ons omkruint. Ze graaft in haar geheugen en we sporen het op. De box, een oude metalen munitiedoos, zit vol speelgoedjes en een zogenaamde coin. We nemen de coin mee en laten wat snoep achter.
Geocaching blijkt een aanstekelijk virus te bezitten. De daaropvolgende dagen zou mijn verblijf in Berlijn in het teken staan van Geocaching; en zouden onze bezochte plaatsen in de stad afhangen van de verborgen caches. Na de doop in het Grunewald volgen diverse plekken in Moabit, een nachtelijke vangst aan de Spreeufer, in Tiergarten, op vluchthaven Tempelhof en in Kreuzberg. Ik stop de coin, waarvan de missie luidt “breng mij van de stamtafel van het Münchener bierdispuut naar de stamtafel van de Berliner evenknie”, in een box in het Viktoriapark in hartje Kreuzberg.

Het Rode Moabit
De term ‘Berlijn’ verdwijnt als je in Berlijn bent. De stad is uitgestrekt en polycentrisch, en door deze twee bijkomstigheden leven de mensen in hun wijk of buurt in plaats van in de stad. Elke wijk is zelfvoorzienend, en men profileert zich met de wijk. Als je in Kreuzberg woont, kom je niet in Moabit. Als je in Charlottenburg werkt, ken je Friedrichshain niet. Van Prenzlauer Berg ga je niet naar Tempelhof. Enzovoorts.
Ik was in Moabit, een traditionele arbeiderswijk die in de periode tot 1989 tot het Westen gerekend werd. Moabit is aan alle zijden omgeven door water en is daarmee als een eiland te beschouwen. Dit maakt het een plek op zich binnen de stad. Mensen van buiten komen er niet snel, en mensen van Moabit gaan amper buiten Moabit.
De Rostocker Strasse is een straat die mij een van mijn eerste impressies van Berlijn geeft. Hoge woongebouwen, hier en daar een Eckkneipe waarvan de naam de naam van de eigenaar is, een Spätkauf, een Iraans restaurant, een fietsenmaker, een smoezelige supermarkt. Om de hoek staat de oude Siemensfabriek. Al met al een zelfvoorzienende wereld waar de bewoners, in geval van het springen der bruggen over de kanalen, het lang zouden overleven.
Lydia’s vader is huismeester van het blok waar zij wonen. ‘s Avonds moet hij de dronken Günther van de begane grond naar de vierde verdieping krijgen. Günther heeft zijn schoenen uitgetrokken als lage hij reeds in bed. Hij ligt breeduitgestrekt in het trappenhuis, in zijn urine. Lydia’s vader krijgt de drinkebroer niet uit deze positie, en wij worden te hulp geroepen. Eerst proberen we hem aan de praat te krijgen. Lydia trekt Günther zijn schoenen terug aan, maar die weet hij altijd weer uit te trappen. Ik help de man mee overeind; we proberen hem in de lift te krijgen. Niets is zwaarder dan een man die niet meewerkt. Na een tiental minuten lukt het ons om de man in de lift te schuiven. Twintig minuten later ligt hij in bed.

Ruimte gerecycled
Wat ik waardeer aan Berlijn, is de recycling. Berlijn was ooit een industriestad. Met name het oosten heeft door de socialistische ideologie en het rigide beleid om werkgelegenheid te creëren veel zware industrie gekend. Terwijl de stad zich nu op diensten concentreert, liggen er nog veel oude, in verval geraakte fabrieksterreinen. Deze terreinen worden nu voor uiteenlopende doelen gebruikt: underground-discotheken zoals de Berghain, zomerbars met sportevenementen aan de Revaler Strasse, winkels, vernissages, van alles. Vaak is het object of het terrein grotendeels in de oude staat bewaard. Dit betekent: half afgebroken muren, ingegooide ramen, missende daken, overal graffiti en glas.
Aan de Revaler Strasse worden nu rommelmarkten gehouden waar ooit treinen werden gerepareerd. Je kunt er ongeveer alles doen: van aardepottenbakken tot zwoele muziek horen. Een nieuwe functie in een oud jasje, en dat in een linkse kraaksfeer: heerlijk.
Aan de Oranienburger Strasse staat het Kunsthaus Tacheles, een befaamd kraakpand waar kunstenaars van over de hele wereld mooie dingen maken met metalen en verf. Het is een draak van een pand in de verder opgekuiste buurt. Aan de gevel hangen opgeknipte vlaggen die de volgende letters vormen: Each Flag Is A Border. En zo is het maar net.
Aan de Puschkinallee is een waterfabriek getransformeerd tot cultureel centrum met veel horeca, een zwembad in de Spree, tentoonstellingsruimtes, een speeltuin, een filmhal, enzovoorts. Er liggen nog stukken spoorlijn die verwijzen naar het industriële verleden.
Hoewel men in Berlijn volop leeft en voorwaarts beweegt, kun je niet om de geschiedenis heen. Alles lijkt historie te hebben. Artefacten uit een andere tijd direct naast iets hypermoderns. Studio’s en cafés in loodsen, bunkers, grensposten – want die had Berlijn. Er bestaat een grote planologische vrijheid.
Er zijn ook andere voorbeelden. In Prenzlauer Berg is een oude brouwerij getransformeerd tot de KulturBrauerei: een mix van bars, restaurants, exquisite winkels en tentoonstellingen. Het brouwerijterrein is opgepoetst en hippevandagen vullen de ruimte. Bij de KulturBrauerei is het rauwe er met een sterke vastberadenheid vanaf geschuurd. Zo ook in de Hackische Höfe. Dit dichtbebouwde winkelcentrum is van alle vroegere smetten ontdaan.
Of het nieuwe nu plaatsvindt in een oud of een nieuw jasje, maakt eigenlijk niet uit. Waar het om gaat is dat de ruimte telkens weer benut wordt. Dat de stad sporen blijft dragen van haar industrieel verleden. Dat er energie wordt geproduceerd, dat er creativiteit en beweging is. Wat dat betreft slaagt Berlijn. En dat maakt Berlijn een heerlijke stad.

Flughafen Tempelhof
Berlijn biedt artefacten uit alle tijden en regimes. Het luchthavengebouw van Tempelhof toont het vooruitstrevende, maar macabere classicisme van de nationaal-socialistische architectuur. Om van Berlijn de nieuwe hoofdstad van het duizendjarige rijk te maken, hadden de nazi’s grootse plannen. Onder leiding van Albert Speer werd gebouwd aan Germania: het ultieme Berlijn met brede assen, nieuwe groteske machtscentrales als de Rijkskanselarij en het Olympiastadion, allen gebouwd om te imponeren. Bij de Brandenburger Tor moest de Volkshal komen, een gigantisch gebouw waarvan de koepel zestien keer groter zou worden dan de Sint-Pieter in Rome. Op de koepel zou een adelaar een hakenkruis of een wereldbol in zijn klauwen hebben.
De Volkshal is niet gebouwd. Wel timmerden de Nazi’s stevig aan hun Germania. Verschillende plannen zijn uitgevoerd, waarvan er een paar de tand des tijds, de vernietiging van het Naziregime en de driftige slopershamers van de berouwvolle Duitsers en de socialisten hebben doorstaan. Voorbeelden van overgebleven Nazi-architectuur zijn het Reichsluftfahrtministerium (waarin nu het Ministerie van Financiën huist), het Olympiastadion en de luchthaven Tempelhof.
Speer’s kompaan Ernst Sagebiel heeft de luchthaven van Tempelhof ontworpen. Het gigantische gebouw vertoont duidelijk de Nazistijl: klassieke vormen, smalle hoge ramen, zware gelige en grijze stenen. Het is gebouwd om te imponeren en het komt kil en ietwat agressief over. De vleugels van het gebouw zijn megalomaan groot. Er is een ondergrondse toegang voor treinen en auto’s. Bovenop het gebouw zouden tribunes gebouwd worden om plaats te bieden aan bezoekers van militaire shows.
Deze militaire shows werden niet gehouden. De oorlog zorgde er voor dat het vliegveldgebouw niet gebruikt werd door de Nazi’s. De Amerikanen zouden het zelfs pas voltooien. Toen Stalin in 1948 besloot om West-Berlijn, dat als een eiland in Oost-Duitsland lag, te blokkeren, gebruikten de Amerikanen het vliegveld van Tempelhof als luchtbrug. Hun zogenaamde Rosinenbomber landden op het West-Berlijnse vliegveld en brachten voedsel en brandstoffen aan de Wessi’s.
In 2008 is het vliegveld uiteindelijk gesloten. Het stadsbestuur heeft nog geen concrete plannen met het gigantische gebouw en de enorme vlakte midden in de stad. Het terrein is wel al opengesteld, zodat het gebruikt wordt als openbaar park. Het is een uitstekende plaats om te fietsen, te rolschaatsen en te vliegeren. Het is ook een uitstekende plaats om te Geocachen.
Deze openstelling is in mijn ogen een typisch Berlijns fenomeen. Terwijl andere steden tijdens de planontwikkeling een hoog hek om het betreffende terrein zouden zetten, stelt Berlijn het terrein juist open. Het wordt nu gebruikt als park, hetgeen kan leiden tot creativiteit en energie. Het biedt alvast een goede basis voor verdere ontwikkeling, want mochten er ooit woningen of kantoren worden gebouwd, dan weet men dat men rekening moet houden met het bloeiende gebruik van de bloeiende bevolking. Zo zullen de woningen of kantoren worden ingebed in het ruimtegebruik, en niet andersom.

Het Sint-Jansplein, je vindt er van alles. Van smoezelig tot doorsnee en daarboven niet, nee. Een paar overgebleven bruine cafés waar de overgebleven blanke zuchtigen hun soldij spenderen aan de goedkoopste pinten van ‘t Stad. Waar de koers of het veldrijden niet alleen bekeken, maar beleefd worden. Met aan de andere kant van het plein Portugese kroegen, knus en gezellig, met norse besnorde bebrilde mannen achter de toog.
Of in hun restaurants, waar je werelds kunt eten. Vis, vlees, vega en vooral veel. Groenten en mediterraans fruit. Winkels voor eenieder, nachtwinkels voor de behoeftigen. Wekelijkse markten. Supermarkten. Koffiehuizen, theehuizen in donkere, kronkelende straten met duwende bussen en bellende trams in een onaflatend komen en gaan van leven.

Natuurlijk, het is een shabby plein in een povere buurt; niet weggelegd voor het hart ener deerne. Een plaats voor armen: eerst buiten de vesting waar de weinige huizen door onbezoldigde soldaten werden geplunderd. Vervolgens, na het opschuiven van de muren, werden huizen gebouwd die minderbedeelden aantrokken. Ver weg van de praal van ‘t Stad werd de nieuwe buurt het oord van de arbeider, werkloze, migrant, invalide, prostituee, gangster. Het afvoerputje van ‘t Stad waarin het schuim bleef liggen.

Noord, Seefhoek, Stuivenberg, 2060, Amandus, Dam; je hoeft het maar te noemen en iedereen heeft direct een beeld voor zich. Een weinig rooskleurig beeld. Een verdorven beeld. Jaren van armoede en daaraan inherente activiteiten zijn in de kranten verschenen, in de verhalen, vertellingen en andere overleveringen. Door de kracht van de overdracht steekt het nu in de koppen van de mens: het is er vuil, het stikt van de buitenlanders, er is criminaliteit, er zijn berovingen, het wordt bevolkt door marginalen, dronkaards, drugshoeren, de politie heeft zijn handen vol, er wonen proleten die allemaal racistisch zijn, mensen worden lastiggevallen, er zijn schietpartijen en dagelijks gevechten en vandalisme.
Negatieve beeldvorming of negatieve beeldinstandhouding?

Het Verval Is Ingezet, een bruin drinklokaal met uitzicht op het plein. De koers staat op, maar als je naar de tv boven de entree kijkt zie je vooral veel rook. Ik zit aan het raam, kijk naar buiten. Het is markt. Rijen moslima’s langs de kramen met fruit en confectiekleding. Noord-Afrikanen met strakke baardjes die meisjes nakijken en als surrogaat van ejaculatie dikke klodders spugen. Een kromgetrokken mannetje dat om wat duiten bedelt.
Mijn buurman aan de overkant van het houten tafeltje zit al goed in de olie. Met tussenpauzes van een paar minuten herhaalt hij met even onzorgvuldige stem wat hij intussen al meerdere malen heeft gezegd. Over zijn vrouw en over zijn hond. Een sliert bier hangt in zijn grijze, kalende baard.

Herinner me het Afrikafestival. De hele wereld was op het Sint-Jansplein, het Sint-Jansplein was de wereld. Voluptueuze vrouwen, spelende kinderen. Stands vol heerlijk vlees, opzwepende muziek, blonde Leffe.

Herinner me het plein ook leeg, zonder opsmuk. Hoewel het stadsbestuur het plein al meerdere malen op de schop heeft genomen om het gore imago op te poetsen, is het er niet beter op geworden. Het is slechts kaal en overzichtelijk gemaakt nadat ze de auto’s eronder hebben gestopt. Het is een melancholisch plein door de vele armen die de zin van het leven hebben verloren. Die maar wat rondhangen in hun Weltschmerz. Die bij hun even arme maten in de bushokken centen bietsen om bier te halen dat al bij het drinken ervan dorst en hoofdpijn geeft. Trieste tronies in de cafés, in de Aldi. Peuken oprapen en glasbakken met een stuk ijzer leegvissen.

Aan de kunstenaars te Antwerpen, en hier begint eindelijk mijn pleidooi: jullie zijn je van je kracht bewust. Want hier in Antwerpen zijn jullie de voortrekkers van vele dingen, waaronder grote dingen. Zo zijn jullie pioniers in het opwaarderen van een buurt. Jullie vormen het vliegwiel dat de rest mee optrekt. En dat weten jullie.
Denk aan ‘t Zuid, dat verloederd was en door de lage prijzen arme beeldhouwers, schilders, ontwerpers, broodschrijvers aantrok. Er ontstond langzaam een alternatief en aantrekkelijk milieu. En dat jonge artistieke trok investeerders aan: seks brengt geld. Woningen werden opgeknapt. Slimme neringdoenden vestigden zich er. Bruin werd omgetoverd tot hip. Prijzen stegen. En zie nu: ‘t Zuid is chic modern hip hot hübsch yuppig classy arty farty en natuurlijk helemaal l’art pour l’art.

Maar kunstenaars, stop de trek naar ‘t Zuid, want daar is geen eer meer te behalen. Het is inmiddels overgewaardeerd, alles is in de spiraal van de gentrificatie naar de mallemoer gestuurd, er is een bubbel geblazen die moet knappen. De ateliers zijn voor de snobs. De cafés zijn te kil en worden bezet door de kosmopolitische metroman en zijn overgeëmancipeerde vrouw. Het is een hype die gedoemd is neer te gaan. Verlaat het zinkend schip tijdig, want daarmee wil jij toch niet ondergaan?

Bovendien kunstenaars, stop de waan in ‘t Stad. De oude stad is natuurlijk een ruimte voor romantischer harten. Middeleeuwse stegen, statige gebouwen, mensen overal. De schoonheid is er, en de charme; dat kan ik slechts beamen.
‘t Stad wordt geprezen om zijn luxe en afleiding; twee dingen waaraan velen zich laven. Twee dingen die echter ook nefast zijn voor een nog aspirerend iemand. Want: luxe neemt de noodzaak weg om iets te móéten doen. Was armoede niet de belangrijkste drijfveer van Joyce, Van Gogh, Socrates? En teveel afleiding is niet goed, want zo kun je je niet concentreren op wat je moet doen. Je roeping verstilt slechts door het krijgen van zoveel andere signalen. Laat dus de façades vallen en trek je terug op een kamertje met het noodzakelijke gerief. Wijd je aan je zielsingevingen en schep een wereld waarin jij je prettig voelt. Ver weg van prestigieuze prullaria en verbitterd schreeuwende chauvinisten.

En daarom, kunstenaars, gaat heen naar het Sint-Jansplein, nestel je tussen de eerlijke mensen in de echte wereld, het echte Antwerpen en daarom zo interessant. Het is er voordelig en je hebt alle voorzieningen, je hebt inspirerende onderhoudingen, gezellige kroegen, winkels met een breed assortiment. Je kunt van alle culturen proeven. Ontspannen in dat prettige Park Spoor Noord waar het rangerende verleden nog vlakbij is.
Trek naar Noord, kom blijf niet dralen in van de vele schijnwerelden bevolkt door pretentieuzen. Talmt niet, maar maakt voort. Leef in volkse contreien en leid een ambachtelijk en overzichtelijk bestaan. Blijf laag bij de grond, aan de grond. Werk noest, geniet en dan komt de kunst vanzelf. Laat de maan en de hele schoonheid en lichtheid en kleurrijkheid van het bestaan op jou neder stralen.

Natuurlijk kan het Sint-Jansplein straks hetzelfde lot overkomen als ‘t Zuid. Want stel je voor: de eerste tekenen zijn er dat clubjes kunstenaars zich vestigen in Borgerhout. Stel je voor dat ook daar de opwaardering wordt ingezet. Dan wordt Borgerokko misschien en met wat geluk wel Borgerokay. En daarna: Borgerhout wordt Borgerhautain.
Maar dan kunnen wij weer naar ‘t Zuid. Want daar is dan misschien de bubbel al geknapt.

Kees Kustermans.
Antwerpen, 23 januari 2011.

kees kustermans
31 augustus 2010
op de val van herfst

ijsbloemen, daarachter trage trams met uitdrukkingsloze gezichten, man in nieuwe blauw-geel-zwarte werkkleding, rubberschoenen,
moedertjes in punkkleding duwen hun kinderwagen langs vervallen panden,
armoede, gaten in de stad
het opgeknapte Rathaus met ouderwetse liften, de warenhuizen op een steenworp,
glazen stulpen met kooplustig publiek want nu mag het en de
Plattenbauten nooit ver weg
het hoofd van Karl Marx
het trieste grijze Hauptbahnhof en het achtergelaten Mitte
de Chinaman op een achterterrein waar ik allerlei scènes uit Amerikaanse films voorstel

de campus huist in woonblokken, kantoren ingericht in kleine hokken,
de studenten nog puur, arm, ze dragen wollen bruine truien, afgedragen jeans,
zij discussiëren over dingen waar hun Nederlandse collega’s niet meer bij stilstaan:
staatsinrichting, studiegelden, hun Wohngemeinschaft, carrière, zij hebben een oprechte ambitie, kennen tekorten, zijn vastberaden op hun levensweg, lopen rond zonder enige opsmuk, ruiken muf en roken shag, roodomrande ogen:
een geweldig stel mensen, de Mensa met zijn stevige winterkost, rode bieten en aardappelen en ook pasta met kaassaus, studentes brengen hun baby’s en quatschen met ons

en dan die quiz, in een kroeg; lange glazen bier en vragen rond het thema Kerst,
na een toch goed gevoel eindigden we laatst en
dat lag natuurlijk aan het onderwerp, want ja, kerst, wie wist daar nou iets van? iemand met zelfrespect in ieder geval niet,
na de quiz zouden we sneeuwvlokken happen en

Kerstmis komt eraan, er is een grote Weihnachtsmarkt in de stad, knusse houten warme taferelen: lokale specialiteiten, regionale specialiteiten, Glühwein zo zoet! Vier mannen in een houten tobbe dampend heet water in de winternacht, ze baden en lachen luid,

de warenhuizen de nieuwe motors van de stad: honderden of duizenden mensen met plastic zakken vol cadeaus voor familie, vrienden en zichzelf:
de Kaufhäuser je voelt de spanning tussen de giganten, de spanning als je door de nauwe doorgang gaat; glas tegen steen, transparantie tegen gevestigdheid, intelligent tegen fysiek sterk, weerkaatsend tegen absorberend/vasthoudend.

op zoek naar het Industriemuseum passeren we een verlaten machinefabriek bij de ingang van Kassberg; ingegooide ruiten, dode schoorsteen,
het museum bleek gesloten. Sumi werd gebeld om een cavia te transporteren van Hamburg naar Osnabrück, het was de Mitfahrgelegenheit en wij lachen en ik huil bijna om mijn koude tenen, sneeuw en winterse koude snijden door mijn kleding en gympen: het is minus 15! niet verwacht, maar zo. rechtopstaande tenen in de stoffen gympies, doorweekt en ik, horige van het verdere lichaam, voel me zwak; tragische fabrieken aan alle zijden en de tram daagt niet op. tegenover de machinefabriek een andere fabriek, zo een lelijk en schitterend prachtig gebouw niet eerder gezien en dan
de schoenwinkel in.

ginds boven de Kassberg, de herenhuizen in Jugendstil en de eerdere Gründerzeit: gesloten bouwblokken met daartussen binnentuinen, speeltuinen, rondhangend speelgoed, hoge bomen, waslijnen, tuinstoeltjes, twee kinderen die cowboy spelen en de ouders die van vier kanten uit op de plaats kijken, kinderen in de gaten.

bakkertjes en makerlaarkantoors, een gekraakt huis als een zwart schaap in de verder aangeharkte weide. bomen, volgeparkeerde straten en daartussen het zoekende verkeer.
“We gaan,” stelt Lydia, “ik zal jullie iets treurigs laten zien.” Ze reed haar zwarte Golf met zwarte velgen richting stad, noordwaarts. Parkeert en we lopen. De Brühl.
De Brühl was in DDR-tijd de hoofdwinkelstraat. Nu: alles leeg. Vitrines, ooit uitgebouwde etalages, leeg en vuil, blauwe kozijnen, een sticker op de vette ruiten “Schlangestehen lohnt sich wieder”, er is nog wel een bar open, Lydia spreekt vrijuit over de Brühl, hoe het was en wat er gebeurd is:
de nieuwe staat vond 4 gradaties van stadsvernieuwing: 1 was het schrijnendst en 4 het onbelangrijkst. De Brühl werd geklasseerd als 4. Er werd dus niet in geïnvesteerd. De kleine grutters en handelaars mengden zich of werden verdreven door de ingevlogen warenhuizen na die Wende.
Nu tragische leegstand, een ingegooide ruit, geen mensen behalve wij drie; een lullig standbeeld van een naakte vrouw maar geen mens om ernaar te kijken

het restaurant bij Hauptbahnhof, meesterlijke porties: vleesschotel en aardappelen teveel voor ons drie,
en weet je nog toen die keer dat dorp na die lange wandeling langs het water en kasteel! drie dagen constipatie!
waarna Fabian, thuis, zou zeggen “oh ja ik zei dat wel, dat men daar goed eten kan, maar ik ben er alleen geweest om een bier te drinken” waarna de koffie uit mijn neus schoot…
die twee heerlijke wandelingen door het Erzgebirge, de krakende sneeuw, geheuvelde velden, bossen, in de verte het slot van Augustusburg, Balu de hond die als een dolle hond inderdaad over de open velden draaft; Lydia en Sumi die relatiesores en het verdere leven bespreken; ik die vooruitloop en met Balu verzoek te spelen.

en dan die autotocht naar Annaberg om een authentieke Weihnachtsmarkt, maar het bleef bij broodjes braadworst?
Duitse rock in de zwarte Golf met de zwarte velgen; het hoofd van Karl Marx ingepakt in een witte huls; sobere Industrieanlagen daarachter;

Zentrum
in as, als zovele Duitse steden, na de tweede wereldoorlog. Weggevaagd, grote woningnood.
ik zie foto’s van het puinruimen en wederopbouwen: mannen en vrouwen, oude en jonge, lachend en gebroederlijk aan de slag, de schouders eronder, propagandamateriaal natuurlijk.
Chemnitz werd een toneel voor fanatieke stedebouwers: eindelijk was de fysieke én politieke situatie zo dat er van een tabula rasa gewerkt kon worden. Historie? Zeur niet, we moeten vooruit! Binnen de nieuwe idealen, want het oude is toch mislukt gebleken, het heeft alles verwoest! Nu de arbeider centraal; laat hem goedkoop wonen et cetera binnen een nieuw filosofisch kader van het grote socialisme; de stedebouw een directe vertaling van de idealen / of juist andersom: werd het ideaal inherent aan de ruimtelijke uitwerking? Werd de ruimte leidend, uiteindelijk?
Als ik nu door de straten loop, lijken de ruimtelijke artefacten inderdaad belangrijk: het socialisme is voorbij, maar haar artefacten nog zichtbaar, nog voelbaar in de blikken van de mensen. Maar goed, ook dit is ooit gebouwd ten koste van het vroegere en daarom lijkt uiteindelijk alles erg vergankelijk…
Hoe zou Chemnitz eruitzien over vijftig of honderd jaar? Ik droom, bedenk scenario’s, van droefgeestig tot utopisch, maar een eerlijk antwoord bestaat niet. Wat wel is gebleken, is dat Chemnitz altijd een speelbal is geweest vanaf de industrialisatie; en misschien houdt deze spanne nog even aan;

wie heeft de touwtjes in handen: de ontwikkelaar, de ambtenaar, de natuur, God, de professor, de doden onder de zoden?
Chemnitz het kneusje, de speelbal van hogere machten, schietterrein, proefkas… zoals Eissenhüttenstadt toen van Stalin, Minsk, Jerevan, Petrzalka bij Bratislava?

de stad onsamenhangend, de inwoners cynisch maar volgzaam…

willekeurig linksaf, vooroorlogse panden met
daartussen braak, alles donker, dan rechts
als een groepje studenten naar de campus
wandelt en een discogegons aanzwelt, er
wordt gedanst bij Bahnhof Chemnitz-Süd,
onder de twee spoorbruggen loop ik, tuf
regelmatig (nee vaak) en stel mezelf wat
vragen
beweeg verder in het rottende karkas van de stad, parallel aan het spoor
glijd hier en daar auto’s voorbij kruispunten met gele knipperende lichten in de
grotere gewoon al met groen-geel-rood, vracht-
wagens en taxi’s, van al het verkeer is 50% winterdienst, 30%
taxi, 10% personenauto, 10% vracht, een verloren mountainbiker
en reken mij maar tot vracht.
opgeknipte kruispunten, geen verkeer, niet wachten,
door naar jouw doel!
doel,
doel.

mijn doel was eigenlijk het bereiken van een gesloten station:
Chemnitz-Mitte gisteren hele lijst met
te bekijken objecten (Industriemuseum,
Hauptbahnhof, Bahnhof Mitte, boekhandel, Plattenbauten, et
cetera) maar was niet gelukt door bevroren tenen, gevoel
dat ik het echte Chemnitz nog niet had geproefd,
na vijf à zes dagen: sonde!

wist niet precies waar het was, liep
maar door langs het spoor, vertwijfeling,
was het dan toch in de andere directie
om het niet te laten rijmen?

sneeuw en koude verblindden mijn zicht,
keek naar de grond en mijn achtergelaten
voetstappen, en wat zou de sneeuwschuifman
denken, als hij zijn kleine wagentje de stoep
oprijdt en alle sporen uitveegt? wat zou er
door hem heen gaan, zou hij er bij
stilstaan? sporen wegvegen, serieuze business,
diepemotioneel!

en dan constant “Rivier” van De Kift in mijn gedachten: “ik ben op een mooie avond naar de Bristolstraat gegaan… en de barst in de theepot de laan naar het verloren land… als gelovigen gaan vloeken en de dief de waakhond bijt… en de diepe grijze Noordzee aan een lijn te drogen hangt… en vissen in de straten zingen… liefste ik zal van je houden…. rivieren over bergen springen…”
kon er niet omheen totdat ik het kleine stationsgebouw van Chemnitz-Mitte zag.

gesloten? nee, er staat een deur open! LICHT aan! wat
is er aan de gang? bespeurde de scene en
overwon mijn angsten met mijn ratio (nee,
er liggen geen zwervers want het vriest zeventien
en die lui hebben vast een lege woning bezet; nee
er is niemand anders op dit tijdstip, ook geen junk nee
men wordt niet zomaar vermoord) nee en trad ik
binnen,
binnen alles kaal en gesloten, vier
vijf zes stalen deuren vastgeroest,
alles kaal en uitgebroken gebroken
ruiten, scherven, bladeren, bladeren als scherven,
een cocon van graffiti, de wanden, het
plafond éen grote vlek graffiti, een
brei van onleesbare letters, kunst
niet verstaan en dat maakt het
kunst of versta jij
mij wel?

was achter die deur het loket waar
de reiziger zijn kaartje kocht? stond
daar een koffiekraam? het toilet?

de hal, besmukt maar kaal, éen trap
naar de perrons, zal ik?
zal ik? paste mijn ratio weer toe en
klom:

twee sporen, links naar Dresden, rechts
naar Zwickau gaf me weer richtingsgevoel
bekeek vertrektijden en rookte een sigaret onder
een oud torentje waar vroeger de seinmeester (?) zat,
richting Zwickau een berg sneeuw, naar Dresden
luw, ligt daar iets/iemand in de bossen? wegwezen
hier, waarschijnlijk niet, maar
wegwezen hier.

terug door de sneeuw richting Südbahnhof, langs een talud
voetstappen van een enkeling, de party is
afgelopoen, dj’s dragen koffers onder de spoorbrug,
schuifelen door de sneeuw en twee mannen wachten
bij de uitgang totdat hun taxi arriveert.

links rechts de blokken om, in de
incomplete stad, in de krimpende
stad, er vallen gaten en worden waarschijnlijk nooit
opgedicht (of nu!); het doet zeer
(au!!
een fabricaat
uit menselijke
hand, een
centrum van
cultuur, vernuft,
wetenschap, een
haven en thuis-
haven voor honderd-
duizenden
mensen, we
willen uitbreiding
gaan uit van
groei ongetemd
ongebreideld en
compact, urbani-
satie, verdichting,
maar nee,
Chemnitz niet,
Chemnitz krimpt,
staat leeg,
Chemnitz holt
zich uit, dat
knaagt
aan de
zekerheid het
vertrouwen dat
wij mensen heb-
ben in de stad,
au!!)
en de bussen en trams rijden niet meer
Dienstfahrt maar hebben een nummer en
bestemming,

Chemnitz ontwaakt langzaam, iets
meer verkeer, de nacht van vrijdag op
zaterdag, nu vier mensen bij de
tramhalte.

frommel sleutel, klop ijs en sneeuw van mijn borst
en schouders, stamp schoenen, klop muts, veeg
baard, doe licht aan, vind een weg
naar het juiste appartement,
eerste sleutel past en ik doe mijn jas uit,
betreed de keuken, zie dat het 5:30 is, zet
koffie, trek mijn schoenen uit en loop naar de
slaapkamer, de twee vrouwen slapen, het vrouwtjeskonijn
ritselt, ik pak dit schrijfblok, loop naar de
keuken, ga aan het tafeltje zitten, schenk de
koffie in en drink hem zwart en heet en begin te
SCHRIJVEN, ja te schrijven, heerlijk, de inkt
vloeit uit de pen en weerspiegelen mijn
gedachten, maar ervaringen van de barre voet-
tocht door de slapende stad
en inmiddels is het 6:00, lopen en schrijven

en de herinnering is zo zoet, dat mijn baard licht bevroren
was, dat ik de koude
trotseerde, angsten overwon, een doel had bereikt
terwijl het er naar uitzag dat ik draaiend in bed zou
blijven en dat verrekte station nooit zou
aanschouwen.

en na de vijfde bak sterke koffie ben ik volledig
opgewarmd, mijn lichaam gloeit, mijn ziel gloeit
door het schrijven, het zo heerlijke schrijven,
het nalopen van de koude route vanachter een klein
houten tafeltje in een warme keuken, het nadenken en
herinneringen “oh ja dat was ik bijna vergeten” en “wat
dacht ik toen ook weer, daar langs het talud tussen
Mitte en Süd?”

en als ik opkijk van het kladblok is het
licht
buiten!
Luce! Bert! kwart voor acht: buiten
alles wit! nacht voorbij, nacht
over-
leefd.

Vanuit de ochtendlijke stationsdrukte van verdwijnende treinen en knipogende bussen duw ik de deur open. Het huis dat mij omhelst is ingeslapen en warm, het is er nog nacht. Ik vind een weg naar mijn kantoortje, knip het licht aan en hang mijn jas op, zet een kan koffie. In de tussentijd loop ik het hotel door, doe de plichtmatige controle of er losgerukte wc-potten of verenneweerde deuren zijn. Het antwoord is dit keer neen.

Ik pak het Zwarte Boek erbij, kijk hoeveel gasten er zijn en of zij betaald hebben. ‘Oh, Cocaine Carolina is er ook weer’, lach ik droogjes. Terwijl ik mij in het kantoortje nestel vraag ik me af wat deze dag brengen zal, want tot nog toe bracht elke dag wel iets wat de monotonie doorbrak. Dit gebeurt zo chronisch dat het verrassingselement tot de dagelijkse monotonie is gaan behoren. Eentonigheid doorbreken vergt iets onverwachts, en dat lijkt in dit gekkenhuis onmogelijk.

Ik strek mij achterover, laat de stoel op zijn achterpoten balanceren en houd de krant voor mijn ogen. ‘Hé jongen, hoe is ‘t?’ zegt Hassan schor. Hassan heeft de nachtdienst gedraaid, doet dat vaker, en is inmiddels wakker. Ik zeg met één woord dat het me goed gaat. ‘Goed geslapen, Hassan?’ Hassan slaapt doorgaans op een matras in de salon, want ’s nachts wakker blijven is volgens hem ten eerste onnodig en ten tweede sonde van zijn tijd. ‘Het is druk boven, man’, vertelt hij, ‘veel Fransen’. Hiermee zal hij bedoelen dat hij veel heeft moeten opstaan om de deur te openen en dus niet goed geslapen heeft. We steken beiden een sigaret op en spreken niet. Stilte. We verstaan elkaar.

Eigenlijk is het gewoon een hotel dat bij een station staat, zoals er bij elk station een hotel staat. Daar om de reiziger een overnachting te bieden. Op de juiste plek. Dit hotel is echter eigenaardig. Het eigenlijke doel wordt hier elke nacht verbreed: de reiziger waarvan ik sprak wordt vreemdeling wordt crimineel, en de genoemde overnachting wordt verblijf wordt zoete inval. Het is een hotel waar menigeen ongenadig landt en weer enigszins opkrabbelt. Een hotel waar desondanks niet geslapen wordt. Een hotel waar ik mijn geld verdien door aanwezig te zijn en de mensen zo vroeg mogelijk en zo veel mogelijk laat betalen.

Het hotel waar ik mijn geld verdien heeft geen naam. Waarom dit zo is weet ik niet. Omdat ik er uren per dag slijt, heb ik een naam verzonnen: De Groene Oase. Groen, omdat het leeuwendeel van de gasten gras, weed, hasj of iets vergelijkbaars rookt. Oase, omdat het een plek is voor mensen die door ‘s levens woestenij zwerven en even kunnen rusten.

Het hotel staat niet op zichzelf en het lijkt mij waardevol het in een context te plaatsen: De Groene Oase is een poepvlek in het conservatieve en uitgekuiste hol dat Breda heet. De Groene Oase is een smet op het zo keurig opgepoetste KMA-blazoen van die Bredase moraalridders. De Groene Oase is de rotte plek op de verder egale appel. De zelfkant aan de ronde volgevreten fancy town. Zoiets.

Het klantenbestand van De Groene Oase is gevarieerd, maar overzichtelijk. Het zijn met name Fransen die de eerste stede over de grens aandoen om hasj te roken, om na het dolle weekeinde weder te keren en het normale leven te continueren. De tweede groep bestaat uit moslims die dito meisjes meenemen, omdat zij bij pa en ma thuis geen liefde kunnen bedrijven. Na hun check-uit vindt men, bij het kuisen van hun kamer, slagroombussen en seksspeeltjes. De derde is wat triester: het bestaat uit individuen of halve gezinnen inclusief kleine kinderen die voor twee, drie, vier weken in het hotel zijn. Er zijn ook buitenlandse studenten, die de taal niet spreken en geen mensen kennen en daarom niet snel een studentenhuis kunnen vinden. En natuurlijk bestaat er die laatste groep van terugkerende of vaste klanten: Cocaine Carolina, een hoertje dat bij avondlicht wel lekker is maar ‘s morgens een levend lijk blijkt, Gio de Drugskoerier uit het noorden van Frankrijk en Henk “laat mij maar alleen” Taxi die altijd in kamer 8 wil slapen. Verder stapt er wel eens een verdwaalde backpacker binnen, een vrouw met een blauw oog, een Afrikaan zonder papieren, een man met een stuk in zijn kraag. De maatschappij caleidoscopisch uitgelegd.

‘Wat nou Carolina, ik heet Suzanne’, knort de verontwaardigde prostituee. ‘Waarom noem je me toch altijd Carolina?’ Ik negeer haar vraag, concentreer me op het Zwarte Boek en vertel haar dat ze nog moet betalen. ‘Van de baas mocht ik vannacht anders gratis blijven’, liegt ze. ‘Van de baas gebeurt niks gratis’, antwoord ik. ‘Kom op, veertig euro, en als je de plee weer hebt verstopt dan zestig’. Ze geeft veertig en maakt zich boos, maar rap uit de voeten.

De rust keert weder en daar zit ik dan, achterovergestrekt op twee poten, aan de koffie, in de krant. Daar zit ik dan, met drie verdiepingen roesuitslapende of blowende of neukende gasten boven me. Daar zit ik dan, met onder me in de kelder de hardwerkende Ethiopische. Met de fragiele rust hier binnen, de onverzadigbare beweging buiten bij het station. De tijd schrijdt voort en maakt het bijna tien uur, ik wacht en denk.

Het zijn lange dagen in De Groene Oase en ik moet mijn diensten afwisselen met Hassan, die liefst ’s nachts aanwezig is, en een Pools meisje. Niet met de Ethiopische poetsvrouw, want die durft niet voor haar rechten op te komen en is daarom altijd daar.

Ik heb ook weleens nachtdienst, wanneer Hassan “zaken moet doen”. Uren aanwezig zijn en niks te doen hebben. Soms de deur opendoen voor wat Fransozen waarvan het reactievermogen tijdelijk nul is. Verder veel lezen, wat wijn drinken en roken, schrijven onder een klein lichtje. Op zich wel relaxed: ‘s ochtends kachel en met een of twee korte verhalen en een meuk aan gedichten naar huis. En de paar tientjes loon.

‘Godverdomme, wie sliep er in kamer 15?’ gilt de Poolse die een extra schoonmaakdienst draait. In haar ongetrouwde vingers draagt zij met bloed besmeurd beddengoed. Ik stel twee mogelijkheden: of er is een Marokkaanse ontmaagd, of Carolina heeft een feestje gebouwd. Kan een muntje opgooien, maar omwille van de geliefde waarheid pak ik het Zwarte Boek erbij. ‘Kamer 15, eens kijken, dat was Carolina’, zeg ik. ‘Wie?’, vraagt het meisje. ‘Oh ja, hoe heet ze, die cokehoer. Heb je die wc al gecheckt?’ De Poolse verdwijnt in grote stilte.

Het is rond de noen als de baas de salon betreedt in zijn badjas. ‘Hoeveel geld heb je?’ vraagt hij onverschillig. In De Groene Oase is elke transactie in cash. Alles wordt ontvangen in cash, alles wordt uitgegeven in cash. Geen contracten, geen papieren, geen bonnetjes, geen niks. Als de dag afgelopen is, stop ik de flappen in een koker. Waarheen die koker leidt weet ik niet.

Baas wacht op zijn antwoord. Ik tel de flappen in het laatje en noem het bedrag. Hij verdwijnt.

Mijn baas heeft, evenals zijn hotel, geen naam. In tegenstelling tot het hotel, acht ik hem niet de moeite waard een naam te geven. Het is een Arabisch zakenmannetje en hij ziet er doorgaans uit als een pasgeboren koe. Elke morgen ontwaakt hij het ganse hotel met zijn Arabische youtube-klotemuziek. Tot ergens in de middag loopt hij door het hotel in zijn afschuwelijke badjas en druipt de luiheid van hem af. Elke keer als ik hem tegenkom groet hij ‘goedemiddag’, ook als ik bijvoorbeeld juist koffie voor ons heb gezet en terugkom in de salon. Ja, het is een eigenaardig mannetje.

We buurten niet veel, Baas en ik. Soms grijpt hij een situatie aan om zijn filosofie te verkondigen en mij te kneden om te leven als hij. Baas heeft nooit een relatie gehad, want liefde bestaat niet volgens hem. Hij is vrij en vrolijk, miljonair, heeft verschillende zaakjes hier en daar, kan doen en laten wat hij wil. In mijn ogen laat hij vooral veel. Volgens hem is liefde een gevangenis, kinderen kosten geld en worden alleen maar genomen om een afbrokkelende partnerschap in stand te houden. Baas heeft ook geen vrienden, want die zijn er alleen maar om het geld uit je zakken te kloppen.

Baas met zijn wil tot macht: zijn positie boven zijn personeel, zijn positie boven vrouwen, zijn positie boven andere sjacheraars, zijn positie boven iedereen die in liefde en vriendschap gelooft, zijn positie boven de willekeurige passant.

Baas ontvangt niettemin mensen bij de spreekwoordelijke vleet. Soms meisjes, soms mensen die zeggen vrienden van Baas te zijn. Die taxichauffeur, die mij onbeschaamd vroeg koffie voor hem te zetten, iets wat ik even onbeschaamd weigerde. Die matrassenverkoper uit Etten, die vanuit het niets verkondigde dat hij niet veel geld bezat, maar rijk was in zijn hart. Volgens Baas had de verenboer alleen stront in zijn hart en kon hij beter een voorbeeld nemen aan hem, Baas dus.

Ik herinner me mijn conversatie met die handelaar uit Etten, nadat ik had gezegd dat ik geen matras nodig heb omdat ik er al een heb, en een goeie. ‘Of hedde gij toevallig een afzuigkap nodig? Een afzuigkap?’ Ik keek hem verbaasd aan. ‘Nee man, ik heb ook geen afzuigkap nodig.’ De handelsman uit Etten hield vol. ‘Het is een mooie hoor, een roestvrijstalen hoor. Hedde gij toch echt geen afzuigkap nodig? Ik heb er toevallig nog ene staan. Een roestvrijstalen.’ Ik keek hem nog eens aan. ‘Nee ik heb godverdomme geen afzuigkap nodig’, gevolgd door een verwoestende blik. ‘Oké oké sorry man, sorry, als ik vragen mag, waarom heb je dan geen afzuigkap nodig?’

Dat soort volk.

Het einde van de dag en mijn dienst komen gebroederlijk naderbij. Ik overzie mijn aantekeningen, de dialoogjes, de halve alinea’s tekst, de compositie van een personage. Niet slecht voor een ochtenddienst. En morgen werk ik ’s nachts, want Hassan heeft weer zaken te doen. ’s Nachts werken betekent de meeste rust, de grootste eenzaamheid, het meeste schrijven. Een mooi vooruitzicht.

Ik rook er nog een en staar naar buiten. Mensen vallen binnen, mensen verdwijnen, treinen voeren nieuw kanonnenvoer aan. Door beweging verdien ik geld. Het stelt niets voor, ik hang wat rond en maak het mij gemakkelijk, leid de beweging in een richting – de trap omhoog of de deur uit. In De Groene Oase is het elke dag een gratis freakshow, geeft men mij diepe borden inspiratie die ik gretig aanpak, kan ik hard en diep lachen.

Ik kan natuurlijk ook teruggaan naar kantoor, die gepaste baan aannemen waarvoor ik nu eenmaal gestudeerd heb. Die met dat leuke inkomen, zodat ik gauw een huis kopen kan. Die met dat veilige contract en oh wat zijn wij heden blij. Ik kan inderdaad de weg inslaan die door honderdduizenden voorgangers is uitgezet. Maar neen, wij danken u. Ik word liever geen emotioneel afgevlakt figuur, een machine, om mij te laat te realiseren dat het te laat is. Ik verdoe liever niet teveel tijd met dat wat vaste baan genoemd wordt, en ook niet met dat wat verwachtingen heet. Uren dagen maanden jaren vlieden als een schaduw heen. Laat mij maar rondhangen in De Groene Oase en schrijven. En zoek het verder zelf maar uit.

aan die waardevolle lijn tussen die zakenpartners klonten
nietsbetekenende en lelijkbenaamde, soms uit de kluiten
gewassen grensdorpen of kleine
steden met zware dialecten en slechte
imago’s als kindjedood en
het is er nu eenmaal.

als de vrachtwagen door het dorp dendert
dwaal en dicht ik, episch op mijn manier,
over een genegeerd stoplicht en laat me
de tongvaldichter, dat grensgeval van dat uitgerekte
klontje aan die oude vergeten lijn,
amsterdam
parijs en
vieze verza-

meling chauffeurscafés van
ooit opgestopte aders door Spaans bloed en
vermorzelde gezichten door Franse wijsneuzen
de oude schede opnieuw verkracht

maar nu
de oude douane is verlaten
(kantoren afgebroken, slagbomen en bus-
lijnen opgeheven, steenvlakte beplant)
want de gesponnen lijn was te dun, te langzaam
en is vervangen door een dikkere, taaiere: de E19
zonder klonten of
oponthoud in een nietszeggend dorp,

ondertussen draait het spinnewiel
door en
beweegt het oude lichaam stuiptrekkend, ligt
vaak stil en slikt nog steeds
het meeste door.

Tussen de zware vrachtwagens snellen bestelbusjes en luxe wagens. Door de stevige wind wordt de vislucht in mijn loopneus gevoerd. Ik zie ranke schepen met de grootst mogelijke rotzooi, ik zie cafés met Heineken bier, ik zie Amerikaanse vlaggen aan een gevel. Ik kijk achterom en zie ook Nederlandse vlaggen. Alles komt zo oerhollands op me over. Zo spreken de letters op de gevel van Van Toor boekdelen: “café | tabak | laarzen | werkkleding”. De pakhuizen met het katrol erboven doen me denken aan vervlogen tijden, maar wanneer ik er voorbij loop zie ik dat ze nog in vol bedrijf zijn. Sommige zijn aangekleed met zwarte ramen; God mag weten wat daarbinnen gebeurt. Ik voel me raar, ik voel me te netjes gekleed, ik maak aantekeningen in mijn schrijfblok,ik schrijf dus. Ik voel me niet thuis in dit havengebied, deze havens waar ruwe kerels met grauwe gezichten rondlopen, en afgesleten spijkerbroeken en rood/zwartgeblokte bloesen dragen. Iemand achter me schuurt een reclamebord. Een jonge meid komt voorbij gefietst, gevolgd door een vrachtwagen van Van Vliet transport. Een ongeschoren chauffeur. Wolken stapelen zich op richting de hemel. De hemel, waar waarschijnlijk niet in geloofd wordt hier, en terecht. Ik zie kranen, zo ver ik kan kijken. Op schepen, op het land, gigantische kranen in het oosten. Ik voel me nog niet echt op mijn gemak en vervolg mijn trip.

Een jonge vrachtwagenchauffeur staat op zijn combinatie te worstelen met een net. De geroeste container lijkt op een opgefrommeld en weer grof gladgestreken stuk papier. Hij vervoert oud ijzer en het net moet ervoor zorgen dat het ijzer tijdens transport blijft zitten. Hij krijgt het net er niet overheen, er zijn te veel uitsteeksels van betonijzer. Ik kijk het geheel aan. Hij kijkt terug en ik loop naar hem toe.
Ik: “Handje nodig?”
Hij: “Nee joh, krijg je vuile klauwen van.”
Ik: “Maakt me niet zoveel uit.”
Hij: “Nee hoeft niet, lukt wel. ‘t Is oppassen dat je je nek niet breekt, of verkeerd stapt.”
Ik: “Hm, inderdaad.”
Hij: “Bedankt voor het aanbod in ieder geval!”
Ik: “Ja da’s wel goed hoor. Groetjes hè.”
Hij: “Heu.”
Ik loop door; het water trekt me aan. Ik bedenk me ‘volgende keer kom ik met een koltrui aan en een vieze pet op terug. Dan weiger je m’n hulp niet. En ik voel me er bovendien prettiger in.’ Ik kom voorbij binnenplaatsjes en een haringhandel. Een werkplaats. Veel onkruid tussen de kapotgereden straat- en stoepstenen. Asfalt. Vanaf station Vlaardingen Centrum richting zuid, de kade, een bankje. Overal waar ik kijk zie ik kranen. Het water, groen, grijs, een onbestemde kleur, het klotst tegen de kaai. Ik kijk om, de vrachtwagen staat er nog steeds. Er ligt kapotgesmeten glas, kapotgesmeten glas van kapotgesmeten liefde. Misschien. Ik ben van mening dat hier de oer nog beleefd wordt; er wordt veel gereisd, gevaren, geproduceerd, getransporteerd, hard gewerkt. De grijze palen steken boven het water uit als poortwachters voor een kasteel. De top is wit geschilderd. Ik kijk weer achterom. Een lege containertruck draait een veldje op. Er ligt een grote schroothoop en containers staan eromheen. Het is met hekken omgeven en hij moet nog een paar keer steken. In no time draait hij het terrein weer af. Met container. Snel aangekoppeld en weer op naar het volgende adres. Puinruimen, of zo. Geweldig. Alles is hier overigens met hekken omgeven. Waarom? Wie wil hier nu zijn?

Bij een fabriek aan de overkant van de Maas wakkeren twee vlammen af en toe aan. Ranke schoorstenen blazen witte rookpluimen uit. Nergens zwarte te bekennen. Een kwestie van filtering, natuurlijk. Of een chemische toevoeging, wie zal het zeggen? Het daalt op me neer en ik krijg het gevoel dat ik op internationaal gebied ben. Anoniem, iedereen gebruikt het, vervuilt het. De stenen op de kade, de schoorstenen, de kranen, de paaltjes, overal, alles schiet de lucht in. Zwaar transport glijdt voorbij, slome sloepen vervoeren kolen, containers. In het oosten zie ik zwaardere industrie. In het westen zie ik een grote berg met zand, of afval. Te ver om te onderscheiden. Bulkmateriaal. Bij Sahil op de Westhavenkade kun je Oranjeboom drinken. Een prachtig schip komt voorbij. Het is de SD Gironde. Dat is toch een Franse stad? Achterop staat Valletta. Da’s toch in Malta? Mijn standbykennis laat me even in de steek. Het schip heeft een rode onderkant, een witte toren, witte cabine. Blauw achterdek en blauwe mast. Hij mindert vaart en stuurt naar stuurboord. Richting mij! Oh toch niet, hij kruipt zijwaarts naar de kade. Om aan te leggen.

Een andere boot start zijn dieselmotor in het haventje achter me. Zwaar geronk, maar niet zo hard. Het wakkert een beetje aan. Na een paar minuutjes komt hij voorbij. Hij is groen met een beetje geel, hij is uitgerust met Ships Radio Services, het is ene Adjo uit Zwijndrecht. Dat staat achterop althans. Vanaf Rotterdam komt er een schip aangegleden, eentje van hetzelfde type als de rooie die net aangelegd is. Het is de VS Hamburg. Van films weet ik dat SS stond voor stoomschip, maar wat betekent VS? Het kwelt mijn hersenen, waarom weet ik zulke dingen niet? Waarom ben ik niet opgegroeid als schipperszoon, waarom ben ik niet op het water geboren? Waarom ligt mijn lot niet daar? Een schipper staat op het achterdek te bellen. Met zijn vriendin? Dat hij haar mist, en zij haar? Rollen er tranen? Het is te ver om te onderscheiden. Hij gooit een peuk overboord. Een colablikje drijft voorbij. Een afgebroken stuk hout volgt. Waterboot 12 passeert mijn gezichtsveld. Het doet me denken aan Pakjesboot 13. Een brandstofboot er achteraan. Ik neem aan dat hij brandstof vervoert, op de toren staat met grote letters NO SMOKING. Olie, of zo. Ik weet het niet. Het is de Oceanview. De Olga snijdt midden door het water. Een watertaxi van SNS komt met hoge snelheid voorbij en in de verte zie ik nog wat bulkschepen.

Een man vergezelt me. Hij zit twee bankjes verder. Alleen de middelste is nog vrij, nu. Ik kijk weer achterom en zie dat een man in pak foto’s maakt. Wat een kwast. Foto’s van een hek, van wat boten. Borden fotografeert hij ook. Hij heeft haast, klaarblijkelijk, hij stapt in zijn auto (een Mondeo) en rijdt weg. Ik ben blij dat ik geen camera mee heb genomen. Zonder het maken van foto’s zie je alles veel beter, heb je oog voor detail, merk je alles veel beter op. De man van het bankje links is al oud. Ik heb een bepaalde drive om hem vragen te stellen. Waar komt u vandaan? Heeft u in de haven gewerkt? Of op zee? Of binnenvaart? Heeft u een schippershart, en zo ja, waar kun je die kopen? Wat is uw ervaring van deze plek? Hoe graag ik mijn hulp aanbood aan de worstelende vrachtwagenchauffeur, zo weinig durf heb ik nu om de man aan te spreken.

De Hamburg draait zijn neus richting oost, richting Rotterdam, stroomopwaarts dus. Zou het minder brandstof kosten om vooruit te varen? Ik weet het niet, zal het misschien nooit weten. De Valletta blaast zijn hoorn en ik sta niet meer stil bij mijn vraag. De Oosthavenkade, half 11. Het lijkt hier kouder dan in de rest van het land. Dat mag ook, hier werken de mensen zich warm. Dat neem ik maar aan. Dit is pas werken, dit is pas zwoegen. Ik denk aan mijn stage op kantoor. Ik dacht dat ik het zwaar had. De wolken blijven zich opstapelen. Een man in een hempje komt voorbij op een racefiets. Fel wit haar, bovenop al sterk verdund. Een lichtgrijze baard siert zijn gebruinde gezicht. Een zeeman, waarschijnlijk. Het gebied heeft iets intrigerends, iets dat me grijpt, en niet loslaat. Iets dat me de gedachte geeft om naar een schip te lopen en aan de schipper te vragen of ie een baantje voor me heeft. Een working class hero is something to be…

De wind steekt op en het wordt kouder. Ik wil opstaan, maar zie in het westen, vanaf de Maasvlakte, vanaf de Noordzee, een gigantisch vrachtschip aankomen. Zou ie misschien uit Azië komen? Ik kijk naar mijn buurman, zou hij het ook zien, ja. Verdomme, had ik m’n camera toch maar bij. Het schip nadert en de rook van de aangemeerde Valletta vervaagt mijn zicht op de toren. Het schip is naar menselijke begrippen zo gigantisch. Er staan gemiddeld vijf à zes containers (formaat dat op een vrachtwagen past) op elkaar. Alsof het niets is. Eén, twee… negen of tien breed. Op het achterdek zelfs dertien, zie ik later. Ongeveer twintig lang. Een simpel rekensommetje: 5 x 10 x 20 = 1000 containers. Het is de Norasia Atria, met de ondertitel Monrovia. De vlag is geel met een rode streep. De containers zijn groen, rood, blauw, grijs en oranje. Allemaal vaalgekleurd. Containers van Evergreen, Capital, Hapag-Lloyd, P&O, Maersk Sealand, Tex.

Opeens komen de Valletta en de Hamburg in beweging. Wow, dit is super. Zij gaan de kolos richting de haven loodsen. De Hamburg drukt zich naar de voorkant van het schip en touwen of kabels worden gedeeld. Vandaar dat hij alvast gedraaid was. De andere gaat achter de gigant varen. Zij vervolgen hun reis en ik heb genoeg gezien. Ook ik vervolg mijn reis. Vrachtwagens van allerlei landen rijden voorbij. Nederland, Polen, Roemenië, Duitsland, België. Veel gaan er in dezelfde richting en ik volg ze. Ik kom voorbij een hoerenkast, de Close Up. In een oud pakhuis zijn vier restaurants gevestigd. Arbeiders wandelen voorbij. Getekende mensen, getekende gezichten. Bij het passeren van een rij fabrieken grijpt de geur me nog het meest aan. Het bordje wijst erop dat het een laad- en losplaats is voor tankauto’s. De chemische dampen nestelen zich in mijn neus en later in mijn hoofd. Ik ruik verbrand rubber, opgestookte olie, verwarmd plastic, de afkoelende motor van een vrachtwagen. Het beklemt me, grijpt me bij de keel. Als een klerenkast van een uitsmijter die iets te fanatiek in zijn vak is. De mensen zien er slecht uit. Grauw, ongeschoren, lang vet haar, vuile kleding, miserabel, wallen onder de ogen. Dat komt vast door het werk, het voedsel, de alcohol, economische situatie, depressie. Maar in mijn ogen speelt vooral de vervuilde lucht parten. Ik heb met deze mensen te doen.

Een blauw bord wijst me erop dat baldadigheid leidt tot € 130,- boete. Wildplassen kost je € 75,- (ik vraag me af waarom dat hier niet zou mogen) en het deponeren van afval op straat ook € 75,- (ah joh, een beetje dan). Alcohol nuttigen of bij je hebben op de openbare weg leidt tot een procesverbaal van € 50,- en het niet voldoen aan een bevel tot doorlopen € 130-. Bij dit laatste sla ik steil achterover, en ik moet hard lachen. Kost het niet voldoen aan het bevel tot doorlopen 130 ballen?! Achterlijke Haagse (of gemeentelijke) regeltjes. Kijk niet alleen op de kaart ambtenaartje, kijk niet alleen naar de statistieken. Ga erheen. Dan zie je de pakhuizen, het transport, de vervuiling, dan ruik je de lucht, zoals die mannen dat doen, dan zie je de stoom waar ze doorheen moeten lopen, als die man in de blauwe overall en de strepen op zijn gezicht, dan zie je de smerige pijpleiding waar elk halfuur aan gedraaid moet worden, dan zie je de hardwerkende mensen, met de sjekkies, de slechte omstandigheden, de krakende kranen.

Havens zijn aantrekkelijke plaatsen. Industrie is mooi om te zien, van een afstandje. Leuk om een keertje rond te lopen, om het een beetje te beleven. Een keertje, een beetje. Ik was blij dat ik weer in de trein zat, terug naar Rotterdam, om vervolgens naar huis te gaan. Ik ben blij dat ik niet onder die omstandigheden hoef te werken. Ik liet me vervoeren naar het huis in het groene dorp, waar geen rokende schoorstenen staan, waar geen containerschepen voorbijglijden, waar geen mensen met grauwe gezichten rondlopen. Industriegebieden hebben hun charmes, doch ook schaduwzijden. Het zal altijd blijven bestaan…

Het is half drie, ik schrijf om de waarde die de ochtend had te bewaren in een klein tekstbestandje. Ik luister wat Creedence, “As long as I can see the light”. Ik drink wat bier, het is goed want het is koud en Duits. Ik lach naar mijn lief, die tegenover me wat zoutjes zit te knabbelen en kleine slokjes van haar witte wijn (koud en van d’n Aldi) neemt. Ze steekt een sigaret aan met een kaars en zegt “ein Seemann stirbt”. Kom maar op zondag, mij krijg je er niet onder!

Om ergens te geraken had ik geld nodig. Forinten. Ik liep van het busstation onder een betonnen viaduct van een autoweg, met als doel een bar, lichtpuntje of oase. Bij aankomst bij de bar bleek het niet meer dan een kraam met dronken bouwvakkers. Met handen en voeten en in een mix van talen die ik kon bedenken vroeg ik om een pinautomaat. Een forsgebouwde jongeman met hamer in zijn broekriem verwees me naar een metrostation daar vlakbij, en in mijn naïviteit liet ik hem meelopen. Het station bleek dicht, de man met hamer sloeg mijn hersenen niet in, en iemand van het openbaar vervoer zei me de weg naar een pinautomaat die nog wel bereikbaar was.

Toen terug naar een van de twee zweterige taxichauffeurs. Laadde mijn tas in, zei hem József Körút (als Jozef Koeroet), omdat daar mijn tijdelijke onderkomen zou zijn. De chauffeur sprak Hongaars, geen Engels en zeer gebrekkig Duits, wat onze communicatie niet bevorderde.
De prijs afspreken voordat-ie begint te rijden, was me verteld. “1800 forint”, schreef de man op een blocnote. De prijs halveren, was me verteld. “No no, too much, zu viel”, zei ik, en ik schreef, zoals van me werd verwacht 900 op zijn blocnote. Duidelijk ontsteld en geïrriteerd weigerde hij. We vonden al strepend en schrijvend een middenweg van 1300.
Met de ramen open door de zwoele stad, in een oude witte Mercedes, de man reed niet hard maar wel meermaals door rood. Om me heen droevige maar toch statige gebouwen, langzaam verkeer. Sterke geuren van opeengepakte mensen en uitlaatgassen.
Ik betaalde hem, hij was niet blij maar accepteerde het bedrag. Later zou blijken dat onze discussie om twee of drie euro ging, die ik als joch van 22 uit het veilige, rijke, kapitalistische Nederland niet wilde geven omdat me was verteld dat taxichauffeurs hier toeristen uitbuitten. Hij was een man van een jaar of zestig, had dus de Hongaarse Opstand meegemaakt, had zijn hele leven in nijpend communisme doorgebracht, had nooit veel verdiend, had waarschijnlijk een zwaar leven achter de rug.
Ik voelde me bijzonder schuldig om die drie euro, ik die de wereld wilde zien en er niks voor wilde betalen, ik die deze stad zou ontdekken voor een paar euro, ik die zoals het een Nederlander betaamt voor een dubbeltje op de eerste rij wilde zitten.

Werd ontvangen door de charmante Tími, het meisje dat contactpersoon voor het hostel was. Ze leidde me naar het huis aan de drukke binnenring in Pest, de Neustadt van Boedapest, wees me een bed en gaf me nog wat tips voor lokale winkels en restaurants. Het hostel was bovenin een gesloten bouwblok met een binnentuin, het was een geweldig gebouw, massief met brede trappen maar rijk aan details. Alles warm en plakkerig maar wulps en passievol.

Stevig ontbijt bij het café op de hoek, daarna de tram in om naar Buda te gaan. Een oude man sprak me in de tram aan in vloeiend Duits, beginnende met “sind Sie vielleicht Deutsch?”, waarop ik, overdonderd, hem het antwoord schuldig bleef.  De man vroeg in haast klassieke woorden wat me naar Budapest bracht, waar ik heen ging, wat ik wilde zien, enzovoorts. De oude man maakte nog wat fijnzinnige grapjes en zei me dat ik beter met een busje naar Buda kon gaan, omdat dat snel, goedkoop en comfortabel was. Hij keek nog eens naar mijn shirt van de Hamburgse voetbalclub St. Pauli, met de ondertitel ‘wir sind zweitklassig’, en knikte me een goed leven.

In de hete stad omhoog in een pendelbusje, voorbij onuitspreekbare straatnamen, op naar Buda, het middeleeuwse en daarom toeristische deel met de burcht. Wat rondgekeken en ja, het zal wel. Toen op naar een zwembad, te boek als een van de thermale baden die de stad rijk is. Met de bus tram tram bus omhoog, niet willen lopen, maar toen stukje lopen, klimmen lopen lopen lopen klimmen, lopen door villawijk, lopen in het bergachtige Buda en uiteindelijk gevonden aan de grote weg, vlakbij de Donau met uitzicht op Pest; een uur in een grote ronde gelopen.
Ik dacht na over Franz en Sissi. Samen het keizerlijke paar van Oostenrijk-Hongarije, de dubbelmonarchie ooit. Uit twee verschillende landen, maar samen sterk, in een vervlogen eeuw.

Via de brug, ooit de eerste over de Donau. Dronk wat ergens onder de pilaren en daarom uit de zon. De brug was bedekt met een markt van prullaria. Probeerde me voor te stellen dat eerst alle verkeer over deze brug ging. Deed mijn best, maar het lukte niet.

Op naar een boot. Het was goed op de Donau. Bruggen, het parlementsgebouw met plein, om het Margit-eiland en terug. Een vlag met een gat erin representeerde de stad met haar bewogen geschiedenis, van de Hongaarse opstand tegen de Sovjet-Unie en zoveel voorafgaande slagen.
Lokale lekkernijen als goulashsoep en iets met linzen. Vervolgens naar Ráday, de barstreet van Boedapest.

Met een plakkerig lichaam de stad uit, op naar Statue Parc, zwetend, zo warm. Bonkend hoofd en een zuigend shirt. Via de tram en bus naar een buitenwijk waar ik me mengde met standbeelden uit het communisme. Tegenvaller. Verdomme, zweten en afzien voor niks.

Uiteindelijk verbleef ik vijf dagen in een stad met een gecompliceerde geschiedenis en mooie vrouwen in een onverstaanbare taal. Toen de trein naar Hamburg, een directe verbinding vanaf Keleti Pályaudvar = ooststation. Vroeg in de morgen kocht ik nog een onleesbare krant, doe dat vaker, rookte een zoveelste sigaret en beklom de trein die me in vijftien uur via trieste dorpen naar een andere beschaving zou leiden.